Giriþ
 
Ladik Halýsý Yazdýr E-posta

                     LADÝK EL HALISININ KALÝTESÝ VE ÖZELLÝKLERÝ
Lâdik kasabasýnýn % 10’u el halýcýlýðý yaparak geçimini saðlamaktadýr. Önceki yýllara oranla bu sayý oldukça düþüktür. Çeþitli sebeplerden dolayý (en önemlisi ihracatýn durma noktasýna gelmesi) halk halýcýlýðý býrakýp baþka alanlara yönelmektedir.


Bundan 10 yýl öncesine kadar üretimin büyük kýsmýný ihracata veren üreticiler ihracat düþse de hâlâ Amerika, Almanya, Hollanda, Fransa ve Ýtalya baþta olmak üzere bir çok ülkeye satýlmaktadýr. Satýþ iþlemi üreticiler tarafýndan yapýlmayýp aracý kurumlar vasýtasý ile saðlanmaktadýr. Söz konusu aracý kurumlar Turizm þirketleridir. Bunlar gerekli Pazar araþtýrmasýný yaptýktan sonra, Lâdik’deki üreticilerle temasa geçerek el halýsýný belli bir fiyat karþýlýðý alýrlar. Daha sonra da üzerine kârýný ekleyerek yurt dýþýndaki müþterilerine satarlar. Ancak yurt içi pazarda Turizm þirketi ile birlikte üreticilerde direkt satýþ yapabilmektedirler. Yurt içi satýþ % 5 ile sýnýrlýdýr. Rakamdan da anlaþýlacaðý üzere halkýmýzýn ne el halýsýný alacak maddi imkaný , ne de el halýsýnýn en büyük rakibi makine halýsýna karþý sahip olduðu üstünlüklerden haberi vardýr.


            EL HALICILIÐINDA KULLANILAN ÝPLÝKLERÝN ÖZELLÝKLERÝ


Atký ipliði: Kullanýlan atký ipliðinin numarasý 2,5 Nm’dir. Nm = L/G formülünden yola çýkarsak 1 gram atký ipliði 2,5 metre uzunluðundadýr. Anlaþýldýðý üzere kullanýlan iplik çok kalýndýr. Zaten halýcýlýkta kullanýldýðý için öyle olmasý gerekir. Ýplik, kalýn olduðundan ince elyaf içermesi bir anlamda israf olacaðýndan kalýn elyaf ile üretilen iplik kullanýlýr. Þayet ince elyaf içerse idi ,maliyetin artmasý kaçýnýlmaz olurdu.


Atký ipliði % 100 yün elyafýndan üretilir. Ýpliðin % 40’ý Yeni Zelanda yün elyafýndan, % 40’ý Karaman besi yününden, % 20’si de Merinos yününden oluþmaktadýr. Görüldüðü üzere atký ipliði tek çeþit yünden yapýlmayýp çeþitli yünlerin harmanlanýp karýþtýrýlmasýndan yapýlmýþtýr. Bu, pek dezavantaj sayýlmaz. Þu açýdan bakacak olursak; Yeni Zelanda, Karaman Besi ve Merinos yünlerinin özelliklerini taþýyacak tek bir yünün sahip olduðu avantajlar ,dezavantajlardan daha fazla olacaktýr.


Atký iplikleri genellikle Isparta Sümerbank Tekstil fabrikasýndan satýn alýnmaktadýr. Boyasýz halde alýnan iplikler daha sonra boyatýlmak üzere Uþak’ta bulunan iplik boyahanelerine gönderilir.


Çözgü Ýpliði: Çözgü iplikleri % 100 pamuk olup, Rotor iplikçiliði ile üretilir. Bu iplikler 10 Ne numaraya sahiptir. Atkýda olduðu gibi çözgülerde kalýndýr. Ancak yinede atkýya göre ince sayýlýrlar.


Çözgü iplikleri halýda taban oluþturmakta halýnýn ön ve arka yüzünde beliren atký ipliklerinin tutunma noktasý olmaktadýrlar. Hiçbir þekilde desen kýsmýnda görünmeyen çözgü sadece püskül oluþturmak için halýnýn her iki eninde belirir.


Çözgü uzunluðu halý boyu esas alýnarak ve belli toleranslar býrakýlarak ayarlanýr. Ýplikler yan yana aralýk býrakýlmayacak þekilde dokuma tezgahýna yerleþtirilir. Çözgü eni ayný zamanda halý eni olacaktýr. Makine Dokumacýlýðýnda olduðu gibi bir hazýrlýk kýsmý söz konusu deðildir. Çözgü iplikleri ne levendlere sarýlýr ne de makinanýn sürtünmesine dayanmasý için (el halýcýlýðýnda makine yoktur) haþýllama gereklidir. Hiçbir iþlem görmemiþ eðirme makinasýndan direkt olarak çýkan iplik yeterlidir.



ÇEKÝM ÝÞLEMÝ


Ýplik , boyanmasý sýrasýnda ve sonraki bitim iþlemlerinde çekime uðrar. Bu çekim dokumada kullanýlacak ipliði ve özellikle el ile dokunan halýnýn tüketiciye sunulup ta kullanýma baþlamasýndan sonraki dönemlerde halýnýn çabuk deforme olmasýna sebep olur. Halý enden ve boydan çekime uðrar ki bu da hiç istenmeyen bir olaydýr.

 


El halýcýlýðýna büyük zarar veren yün ipliklerinin çekmesini önlemek için yapýlan iþlem çok basittir. Ýplikler boyandýktan sonra gergin hale sýcak suda yýkamaya býrakýlýr. Yýkama banyosuna gerek görüldüðü takdirde sývý sabun konulabilir. Bu iþlem yün ipliklerini sýcak su ile birlikte gevþettiði gibi sabunun kayganlaþtýrma özelliði sayesinde ipliði oluþturan elyafýn daha rahat hareket etmesini saðlamaktadýr. Bu iþlemi yaparken ipliðin bükümünü bozarak açýlmasý istenmez. Bu yüzden iþlem çok dikkatli yapýlmalýdýr.


Bir de sadece Milas halýsýna uygulanan bir iþlem vardýr. Halýnýn çekmesini önlemek için tahta zemin üzerine tersten serilen halý, boyuna iki taraftan çivilenir ve apre maddesi verilir. Birkaç gün böyle býrakýlýr.

RENKLENDÝRME
Lâdik halýlarý kendine ait 13 renk harmonisi çerçevesinde yalnýz bu renklerle yapýlýr. Renklerin nasýl seçildiði ve daha da önemlisine 13 renge neden baðlý kalýndýðý bilinmemektedir. Ýlgi çekici bir baþka yön ise bu renklerin hangi kýstaslara bakýlarak seçildiðidir.Bu konu , bir o kadar da araþtýrma konusu olabilecek niteliktedir. Renk konusunda bir çok betimleme yapýlabilir. Ama konu itibarý ile buna gerek duyulmamaktadýr. Lâdik halýsýnda þu renkler kullanýlmaktadýr.

Kullanýlan desen aralýðýna göre siyah, kýrmýzý, koyu yeþil, koyu mavi, kahverengi ve bej renkleri halýnýn görünümüne hakimdir. Geriye kalan beyaz, koyu pembe, açýk pembe, açýk yeþil, açýk mavi ve sarý ise isteðe göre dizayn edilen Lâdik halýlarýnýn renk kategorileri arasýna girerler.


DESENLENDÝRME
Lâdik halýlarý diye bilinen ve el tezgahýnda yapýlan halýlarýn önemli aþamalarýndan biri de desenlendirmedir. El halýcýlýðýnýn tarihçesinin eskilere dayanmasý gibi halý desenleri de o zamanlarda ÝRAN, IRAK’ta kullanýlan desenlerle aynýdýr. Bu de demek oluyor ki, desenler ortadoðu desenleridir ve Ýç Anadolu yöresine ait deðildir. Belirtmeden geçemeyeceðimiz bir etkileþimin olduðu bir gerçektir. Osmanlý Ýmparatorluðunun Ýran ve Irak’da yüzyýllarca hakimiyet sürdürmesi sebebiyle oradaki halkýn kültür, dil, gelenek, adet ve an'ane lerini etkilemesi düþünüldüðünde onlara ait olduðunu zannettiðimiz desenlerin Anadolu’ya ait olmasý olasýlýðý küçümsenmeyecek bir gerçektir. Uygulanacak desene göre Lâdik halýlarýnda kesin olan 40x50 sýklýk uygulanýr. 40x50 sýklýðýn anlamý, desimetrekarede enine 40 ilmek ve desimetrekarede boyuna 50 sýra olmasýdýr. Desen, bu sýklýðý uygun ölçüde gücü tellerine çözgü iplikleri yerleþtirilerek uygulanýr. Doku yapýsýnda 10 cm2’ye yaklaþýk 2000 ilmek oturmalýdýr. Bu demek oluyor ki, metrekareye 2.000.000 ilmek tekabül eder.


El halýlarýnda desen, ilk bakýþta renk ile birlikte göze çarpan en önemli unsurdur. Halýyý iyi veya kötü göstermesi, otantik ya da çaðdaþ görünmesi buna baðlýdýr. Desen halýnýn fiyatýný da artýrýr.


ÜRETÝM AÞAMASI
Bir el halýsý yaklaþýk 1.5 ayda tamamlanýr
. Halýlar boy uzunluðuna baðlý olarak bir, üç, ya da beþ iþçi tarafýndan dokunur. Örnek verecek olursak 1mt*4mt uzunluðunda ve enine dokunan bir yolluk 5 iþçi tarafýndan, 2 mt. 50 cm’ye 1.60 cm ve 3,15*2,15 metre halýlar 3 iþçi tarafýndan, 3*4,5 mt halýlarda beþ iþçi tarafýndan dokunur. Tezgaha paralel þekilde ve yan yana dizilen iþçiler aslen ayný görevi yaparlar. Her iþçi 100-110 cm’lik bölümde çalýþýr. Önceden hazýrlanan çözgü iplikleri el tezgahýna yerleþtirilir. Ýþçi atký ipliðini mil vasýtasý ile çözgü iplikleri arasýndan-bunu yaparken desene ve sýklýða sadýk kalýr-geçirerek iþlemi tamamlar.


Önemli kýsýmlardan biri olan yün ipliklerinin tüylendirilmesi “tefe” adý verilen demir ýzgaralý küçük bir aletle yapýlýr. Ýþçinin deseni eksiksiz uygulamasý için desen raporlarý ayrýca oturma kýsýmlarýnda tefe, halý üstünde ilk kýrkýmýn yapýlmasý için makasta yer almaktadýr.

Dokunan kýsým alta sarýlýr, böylece iþçinin kolay çalýþmasý saðlanýr. Baþta da bahsettiðimiz gibi el halýsý ortalama 45 günde tamamlanýr. Günümüzde makine halýcýlýðýný düþünürsek uzun süre, dikkat ve zahmet gerektiren bu iþ , koruma altýna alýnmalý ve desteklenmelidir.
Çünkü onca emeðe raðmen tatmin edici gelire ulaþamamaktadýr.



YIKAMA:
Halýnýn yýkanmasý, genel kalitenin iyileþtirilmesi için yapýlan iþlemlerden (bir önceki konuda bahsetmiþtik) hemen sonra uygulanýr. Her ilacýn halý ile muamelesinden sonra da ilgili ilacýn uzaklaþtýrýlmasý sebebiyle de yýkanýr. Ýlaç alma olarak da bilinen bu tür yýkama iþleminde; halý düz bir zemine yatýrýlýr. Bu arada halýnýn altýndan delikli yüzey arasýndan su verilir. Halýdan ayrýlan ve suya karýþan ilaç, sýyýrma demirleri vasýtasýyla iyice uzaklaþtýrýlýr. Ýþlem her ilacýn uygulamasý bittikten sonra her seferinde tekrarlanýr. Eðer bu yýkama iþlemi yapýlmasaydý, apre iþlemlerinde de belirttiðimiz gibi bir kimyasalýn etkisi diðer kimyasalýn etkisini minimuma indireceði gibi ikisi bir arada halýya büyük zararlar da verebilirler.


Halýnýn bu þekilde 5-6 kez yýkanmasý renkli yün ipliklerinin renk salmasý durumu da kontrol altýna alýnmýþ olur. Sürekli yýkanan mamul salabileceði kadar renk salar ve daha sonralarý hiçbir þekilde renk solmasý görülmez.


SIKMA VE KURUTMA
Yýkama iþleminde % 100 ýslanan halýnýn bir þekilde kurutulmasý gerekmektedir. Kurutma % 100 nem alma þeklinde olmayýp önce sýkma makinasýnda iþlem görerek yapýlmaktadýr. Sýkma makinasý ile halýnýn % 50 nemi alýnýr. Bu makine sýkma iþlemini yüksek hýzda dönerek oluþan merkezkaç kuvveti ile gerçekleþtirmektedir. Yýkamadan gelen el halýsý makineye verilir. Çalýþma esnasýnda elyaf (atký ve çözgü iplikleri) içlerine kadar girmiþ olan su molekülleri merkezkaç kuvvetlerinin etkisi altýnda yüzeye doðru hareket ederler. Yine ayný kuvvetler altýnda oradan da sýkma makinasýna geçerek halýyý terk ederler. Makinanýn tabaný süzgeç þeklinde olup, su molekülleri bu süzgeçten geçerek tekrar halýya dönmesi engellenir.
Halý üzer inde kalan % 50’lik nemi baþka bir makine ile deðil de güneþe býrakýlarak serbest kurumasý saðlanarak alýnýr. Ortalama 2 gün süre ile kurumaya býrakýlýr. Bu esnada açýk hava koþullarý dikkate alýnmalýdýr. Yaðmur, toz, toprak vb. etkilere karþý tedbirli olunmalýdýr .


KIRKIM ÝÞLEMÝ
Kurutma bittikten sonra el halýsý kýrkýma girer. Elektrik motorlu kýrkým makinasý iþçi tarafýndan halý üzerinde gezdirilir. Makine halý yüzünün tiftiklerini düzeltir. Bu iþleme ise kýrkým adý verilmektedir.


El halýsýnýn ön ve arka kýsýmlarýný oluþturan % 100 yün elyafýnýn bulunduðu atký iplikleri çekimin ana sebebidir. Bilinir ki yün elyafý sýcak su ile temas halinde-eðer gergin tutulmuyorsa-eski boyutunu kaybederek küçülür.
 
< Önceki   Sonraki >